Mensen zijn geen robots die met wiskundige nauwkeurigheid kiezen voor eigenbelang.

Is economie wel een wetenschap? Het is een vraag die steeds terugkeert en waar veel om te doen is. Want de economische wetenschap staat steeds vaker ter discussie. Volgens sommigen omdat ze de crisis niet heeft voorzien. Er zijn argumenten voor beide kanten. En elk kamp verdedigt die kant vurig. Maar economen kunnen niet voorspellen en zijn ze het zelden eens. Dat is nochtans een van de basisprincipes van een wetenschap. Hoe zit dat nu precies?

Mainstream economen wordt door critici vaak verweten dat zij te graag exacte wetenschappers willen zijn. Economische modellen gaan er ten onrechte vanuit dat mensen altijd handelen als kille robots die met wiskundige nauwkeurigheid kiezen voor eigenbelang.

Zit er een grond van waarheid in? Is economie geen volwaardige wetenschap? Het is in elk geval geen exacte wetenschap, zoals biologie of chemie. Economie is een menswetenschap, net zoals psychologie en antropologie. Economen bestuderen het economische gedrag van mensen die met schaarste omgaan om in hun consumptie te voorzien. Er zijn nogal wat raakvlakken tussen economie, psychologie en sociologie.

Lees ook:

economie-theorie-wetenschap-robots
Mensen zijn geen robots die met wiskundige nauwkeurigheid kiezen voor eigenbelang.
De beste leraren Economie beschikbaar
1e les gratis!
Wout
Wout
30€
/u
1e les gratis!
Gwenn
Gwenn
30€
/u
1e les gratis!
Noah
Noah
15€
/u
1e les gratis!
Beyza
5
5 (1 reviews)
Beyza
17€
/u
1e les gratis!
Jef
Jef
20€
/u
1e les gratis!
Yordi
Yordi
15€
/u
1e les gratis!
Anthony
Anthony
18€
/u
1e les gratis!
Amata
Amata
19€
/u
1e les gratis!
Wout
Wout
30€
/u
1e les gratis!
Gwenn
Gwenn
30€
/u
1e les gratis!
Noah
Noah
15€
/u
1e les gratis!
Beyza
5
5 (1 reviews)
Beyza
17€
/u
1e les gratis!
Jef
Jef
20€
/u
1e les gratis!
Yordi
Yordi
15€
/u
1e les gratis!
Anthony
Anthony
18€
/u
1e les gratis!
Amata
Amata
19€
/u
1ste les gratis>

Geen exacte wetenschap

Het klopt niet dat economie geen wetenschap is, zoals regelmatig wordt geponeerd. Want de economische discipline omarmt eveneens de wetenschappelijke methode. En ze slaagt er ook effectief in om oppervlakkige impressies te overstijgen en robuuste theorieën op te stellen die vervolgens getoetst kunnen worden aan de werkelijkheid.

Het is uiteraard geen exacte wetenschap, dat moet duidelijk zijn. Of het nu pijpenstelen regent of de natuur kampt met langdurige droogte, door de zwaartekracht zal de appel altijd naar beneden vallen. Dat is in de economische wetenschap natuurlijk niet het geval.

De introductie van een minimumloon bijvoorbeeld kan leiden tot minder maar ook tot meer werkgelegenheid. Een hoger inkomensniveau kan aangewend worden om meer te sparen of meer te consumeren.

Telkens zal de omgevingscontext een bepalende rol spelen. Zorgen kapitaalstromen naar groeilanden voor duurzamere groei of creëren ze juist macro-economische instabiliteit? Leidt een hogere prijs van een bepaald product of dienst tot minder of meer vraag? Wanneer is het effect van overheidsbestedingen op de economische groei het grootst? Je begrijpt het. Het hangt er maar van af.

Het feit dat er geen onbetwiste wetmatigheden of waarheden bestaan, zoals in de fysica, betekent evenwel niet dat economie geen wetenschap is. Er wordt wel degelijk gestreefd om observeerbare fenomenen te verklaren door observeerbare oorzaken.

Het maakt het bovendien tot een heel complexe wetenschap. Het is niet voor niets dat de uitdrukking 'ceteris paribus' (al het overige gelijk blijvend) vooral in de economische wetenschap, en veel minder in de exacte wetenschap, wordt gebruikt. De reden is dat het niet evident is om de impact van één variabele (de verklarende variabele) op een andere variabele (de te verklaren variabele) af te zonderen.

Concreet, de meubelproducent die de prijs van zijn stoelen verhoogt, kan verwachten dat hij minder stuks verkoopt. Althans, in de veronderstelling dat de omstandigheden dezelfde blijven. Want als de inkomens van zijn klanten plots stijgen, dan kan de uitkomst net het tegenovergestelde zijn.

economie-theorie-wetenschap-zwaartekracht

Bij natuurwetenschappers valt de appel àltijd naar beneden. Die luxe hebben economen niet

Economie als sociale gedragswetenschap

Naast het aspect van verandering in de omgeving is er ook de dimensie van verandering in de tijd. Natuurwetenschappers kunnen er bijvoorbeeld van uitgaan dat de atoomstructuur door de geschiedenis heen onveranderd is gebleven. Over die luxe beschikken economen niet. Economische verbanden zijn gevoelig voor verandering omdat ook de opvattingen en gedragingen van gezinnen, ondernemingen en overheden wijzigen. Economie is dan ook een sociale gedragswetenschap.

De economische wetenschap leent zich bovendien moeilijker tot laboratoriumonderzoek. Chemici kunnen zich vrij 'eenvoudig' terugtrekken in hun lab om een chemische reactie te testen. Of nog, biologen die kikkers bestuderen, kunnen er gerust van uitgaan dat die kikkers de wetenschappers niet 'terug bestuderen' en hun natuurlijke gedrag niet zullen aanpassen.

Bij mensen is dat niet (altijd) het geval. Economen kunnen natuurlijk veel leren van financiële crisissen of oorlogssituaties bijvoorbeeld, of van zogenaamde tweelinglanden zoals voormalig Oost- en West-Duitsland of Noord- en Zuid-Korea. Maar het is ook waar dat die kansen zich niet zomaar op een presenteerblaadje aandienen. De bekendste economen hebben dat wel geprobeerd.

Tegelijk is het zeker niet zo dat laboratorium- en veldexperimenten in de economie niet mogelijk zijn. Er wordt hoe langer hoe meer werk verricht met zogenaamde gerandomiseerde controle proeven, voornamelijk in de ontwikkelingseconomie. Daarbij wordt een behandeling uitgevoerd op een interventiegroep en die resultaten worden vervolgens vergeleken met een controlegroep. De Nobelprijs Economie ging vorig jaar trouwens naar dit soort experimenteel onderzoek.

economie-theorie-wetenschap-gezinnen

Economische verbanden zijn onvoorspelbaar omdat ook de gedragingen van gezinnen, ondernemingen en overheden veranderen.

Economische veronderstellingen

Wat dan met het aloude verwijt dat economen het nooit eens zijn? 'Vraag advies aan twee economen en je krijgt drie verschillende antwoorden', zo luidt een gezegde. Er zijn inderdaad meningsverschillen onder economen. Het tegenovergestelde zou verbazen voor een niet-exacte sociale gedragswetenschap.

Een belangrijke reden, zoals hierboven al geïllustreerd, is dat soortgelijke economische modellen kunnen uitgaan van verschillende veronderstellingen. Hét economische model bestaat immers niet. Vraag een econoom dus altijd naar zijn onderliggende assumpties wanneer hij (straffe) uitspraken doet. Een andere reden kan zijn dat sommige economen vooral de effecten op korte termijn benadrukken terwijl anderen zich focussen op de lange termijn.

Vraag advies aan twee economen en je krijgt drie verschillende antwoorden

De beste leraren Economie beschikbaar
1e les gratis!
Wout
Wout
30€
/u
1e les gratis!
Gwenn
Gwenn
30€
/u
1e les gratis!
Noah
Noah
15€
/u
1e les gratis!
Beyza
5
5 (1 reviews)
Beyza
17€
/u
1e les gratis!
Jef
Jef
20€
/u
1e les gratis!
Yordi
Yordi
15€
/u
1e les gratis!
Anthony
Anthony
18€
/u
1e les gratis!
Amata
Amata
19€
/u
1e les gratis!
Wout
Wout
30€
/u
1e les gratis!
Gwenn
Gwenn
30€
/u
1e les gratis!
Noah
Noah
15€
/u
1e les gratis!
Beyza
5
5 (1 reviews)
Beyza
17€
/u
1e les gratis!
Jef
Jef
20€
/u
1e les gratis!
Yordi
Yordi
15€
/u
1e les gratis!
Anthony
Anthony
18€
/u
1e les gratis!
Amata
Amata
19€
/u
1ste les gratis>

Economie als wetenschap

Economen trachten zoveel mogelijk een wetenschappelijke methode toe te passen. Net als in de fysica is het van belang:

  • de realiteit te observeren en niet te oordelen naar de schijn
  • sluitende theorieën op te stellen (er wordt steeds meer gebruik gemaakt van wiskunde)
  • de geldigheid van deze theorieën te meten door ze aan de feiten te toetsen.

Nochtans bestaan er aanzienlijke verschillen tussen fysica en economie:

  • de economie is als resultaat van miljoenen beslissingen eerder verwant met de meteorologie en het is moeilijk en wellicht zinloos laboratoriumvoorwaarden te creëren zoals voor herhaalbare experimenten
  • de economische wetenschap analyseert de gedragingen van baanbrekende actoren, zodat de in het verleden vastgestelde wetmatigheden altijd afhankelijk zijn van hun historische omgeving en kunnen veranderen
  • de economische wetenschap zelf past haar onderzoeksobject aan, omdat de economische opvattingen van de actoren hun gedrag wijzigen.

De genoemde kenmerken, die eigen zijn aan alle menswetenschappen, verklaren het voortbestaan van concurrerende theorieën.

economie-theorie-wetenschap-meteorlogie

De economie is als resultaat van miljoenen beslissingen eerder verwant met de meteorologie.

Het wetenschappelijke denkproces: theorieën

De economische theorie legt de basis voor de economische wetenschap. Ze heeft de vorige eeuw een enorme ontwikkeling doorgemaakt met als hoogtepunt de totstandkoming van het Arrow-Debreu model, waarin de ideeën van de 19e –eeuwse econoom Walras werden geformaliseerd. Een groot aantal nobelprijzen voor de economie zijn toegekend aan hen die dit model ontwikkeld en toegepast hebben. Denk bijvoorbeeld aan Kenneth Arrow (1972l), Gerard Debreu (1983), Robert Lucas (1995) en Tjalling Koopmans (1975).

Om een complexe realiteit af te bakenen, stelt de wetenschappelijke argumentatie hypothesen vast. Door de realiteit te vereenvoudigen zorgt dit voor een beter inzicht. De analyse van het gedrag van een consument kan bijvoorbeeld geen rekening houden met alles wat zijn beslissingen kan beïnvloeden noch met alle keuzes die hij kan maken.

Daarom zal men de analyse vereenvoudigen door de vraag van de consument naar een bepaald goed te bestuderen in het licht van het prijsverloop van dit goed. Om dit verband zichtbaar te maken, moeten hypothesen worden vastgesteld: het inkomen van de consument blijft constant of zijn smaak verandert niet. Die hypothesen maken het mogelijk het verband tussen beide variabelen (de gevraagde hoeveelheid van een goed en de prijsontwikkeling ervan) af te leiden en beperken de studie, in dit geval van de vraag naar een goed, tot het meten van de verandering van de vraag naar dat goed naargelang van zijn prijsschommelingen.

De modellen worden vaak weergegeven in de vorm van diagrammen of vergelijkingen. Hiermee kunnen, uitgaande van enkele hypothesen, de verbanden worden getoond tussen twee of meer variabelen.

Die hypothesen zullen uiteraard kritiek oogsten en de modellen die erop steunen zullen aan de werkelijkheid worden getoetst. Indien ze onvoldoende in staat zijn een situatie te verklaren, zullen de hypothesen worden gewijzigd en zullen andere verbanden worden vastgelegd, om zo de theorie te verbeteren, nieuwe concepten in te voeren of een nieuw model samen te stellen. Zelden is een theorie of een analyse helemaal goed of slecht. Elke theorie kan bepaalde situaties verklaren en is altijd voor verbetering vatbaar. Dit werk vormt de kern van het wetenschappelijke denkproces.

Zelden is een economische theorie of een analyse helemaal goed of slecht.

Economie geen pseudowetenschap

Het beeld van de wetenschap, ook wel aangeduid als ‘received view’, is een standaard beeld van de wetenschap, dat zonder meer verondersteld wordt juist te zijn, enkel en alleen omdat het zichtbaar is. Deze uitdrukking wordt meestal gebruikt om te verwijzen naar het logisch positivisme of logisch empirisme.

Dit is een beweging die slechts datgene aanvaart wat zintuiglijk waargenomen en vastgesteld kan worden en dus alle uitspraken verwerpt die non-empirisch van aard zijn (bv. theologie). Een van de belangrijkste documenten met betrekking tot de ontwikkeling van het logisch positivisme was A Scientific Worldview: the Vienna Circle uit 1929 van de ‘manifesto of the Ernst Mach Society’. De leden zochten naar manieren om aspecten van logica en positivisme te kunnen combineren. Logica verwijst naar alle wetenschappelijk taal, inclusief wiskunde, die als een verlengstuk van logica getypeerd kan worden. Met het positivisme wordt gerefereerd aan het empirisme: het idee dat kennis voortkomt uit het beleven van ervaringen.

Het hoofddoel van het logisch positivismeprogramma (Vienna circle) was het afbakenen van wetenschappelijke kennis en het verwijderen van denkbeeldige of metafysische (ontastbare) inhoud uit wetenschappelijke inzichten. Het afbakenen had als doel de wetenschap te onderscheiden van de pseudowetenschap.

economie-theorie-wetenschap-zichtbaar

Is iets enkel juist als het zichtbaar is?

Economie minder exact dan vroeger

Economie was voorheen sterk met moraal en ethiek verbonden. In het interbellum ontstaat een kwantificering van de economie. Door de Tweede Wereldoorlog wordt dit versneld. Wiskundige technieken worden bijvoorbeeld gebruikt om te bepalen of het verstandiger is schepen afzonderlijk of in konvooien onder bescherming de Atlantische Oceaan over te sturen.

Na de oorlog zet de trend in de richting van de exacte wetenschappen door. Voorbeelden zijn de algemene evenwichtstheorie en concepten zoals rationale verwachtingen en rationeel beslissen. Hoewel ze in sommige situaties inzicht bieden, hebben ze belangrijke tekortkomingen.

Vandaar dat er binnen de economie alternatieve stromingen zijn opgekomen. Te denken valt aan gedragseconomie, die veel inzichten uit de psychologie haalt, institutionele economie, die het belang van instituties benadrukt, en cultuur en economie waarin het belang in verschillen in waardepatronen tussen groepen centraal staat.

Al deze voorbeelden illustreren dat de economische wetenschappen minder exact zijn geworden. Benieuwd hoe de economie zich in de toekomst verder zal ontwikkelen.

Heb je een leraar Economie nodig?

Vond je dit artikel leuk?

5,00/5 - 1 waardering(en)
Laden...

Geraldine

Copywriter, leraar en allround curieuzeneus. Als fulltime taaladdict en parttime geluksridder ga ik telkens op zoek naar interessante invalshoeken en verfrissende methodes, om de wereld net dat tíkje anders te zien. Met woorden die naast het hoofd ook het hart masseren. www.geraldinedewart.com